फुकट

मी मराठी शाळेत शिकलेली असल्यामुळे त्या भाषेवर आणि म्हणींवर माझं भलतंच प्रेम आहे. इतकं कि येता-जाता मला त्या म्हणी आठवतात आणि चपराक बसतात / उपयोगी ठरतात. मला आणि ऐकणाऱ्यांना देखील त्या म्हणींचा नवा प्रयोग समजतो / उमगतो. 

काही वर्षांपूर्वी माझी एक दररोजची सवय होती. कचेरीत जातांना देवळात काही क्षण घालवायचेच. नमस्कार करत शतशः धन्यवाद द्यायचे आणि मार्गस्थ व्हायचं. ह्या माझ्या रोजनिशीत एक गोड जोडपं माझ्या सोबतीला होतं. ते तेव्हा जवळपास नव्वदीच्या पुढचे होते. एकमेकांकडे बघून फक्त स्मितहास्य होत असे आधी मग आम्ही थोडेसे बोलायला लागलो. अर्थात मी पळत असायचे, कचेरीची बस गाठायची असायची त्यामुळे जास्त गप्पा होत नसतं. तरी देखील ते मला एका वाक्यात थोडक्यात खूप काही सांगून जायचे. एकदा म्हणतात कसे, "आपली भाकरी स्वतः कमावायलाच हवी", तुम्ही नोकरी करता ते योग्य आहे, अभिमान आहे, ई. 

जवळपास १९९५ पासून ते २०२३ पर्यंत वैविध्य पदांवर काम करता आले, मुलांना लहानपणापासून एकटं ठेवून मी पळत राहिले आणि आत्ता स्वेच्छा सेवा निवृत्ती  घेतल्यावर ह्या म्हणींचा खरा अर्थ उमगला. "देअर इज नो फ्री लंच" अर्थात "जगात कुठलीही गोष्ट फुकट मिळत नाही". 

सध्या मी घरी असल्यामुळे बहुतांशी दररोजच माझी भाकरी मी जेवायच्या वेळी स्वतः गरम गरम करून घेते आणि फस्त करते. सबवे नावाचे एक जगप्रसिद्ध रेस्टॉरंट आहे, फूड चेन म्हणा तर. त्यांचे एक ब्रीद वाक्य आहे. "आम्ही आमचा ताजा ब्रेड स्वतः तय्यार करतो". ह्या सगळ्या म्हणींचा अर्थ माझ्या दृष्टीने एकच आहे. स्वाभिमानाने जगा, समाधानी राहा, हवे तेवढे पैसे कमवण्याची ताकद "तो" देतोच, आणि लाभलेल्या शक्तीने स्वतःसाठी घरचे साफ, स्वच्छ, ताजे, जमल्यास करून खा, दररोज / नियमित. 

पक्षांनी कधीही गरिबांना एकत्र येऊ दिले नाही

मी अगदी लहानपणीपासून पक्षांच्या, आपाल्या पक्षी मित्रांच्या गोष्टी ऐकून मोठी झाले आहे. जरी त्या फक्त गोष्ट होत्या, तरी मी मोठी होत असतांना असंख्य वेळा पक्षांच्या उपयुक्ततेची महती ऐकली आहे. अनेक संशोधक कित्येक वर्षे ह्या विषयावर संशोधन करत आहेत. त्यांच्या लेखात सुद्धा अनेकदा विविध जातीच्या पक्षांबद्दल लिहिलं गेलं आहे. मानवजातीला पक्षी हे वरदान आहेत. अनेक वृत्तपत्रांच्या लेखात देखील हे आढळेल. काही ठराविक लिंक येथे देत आहे. अनेक हिंदी, इंग्रजी चित्रपटात देखील पक्षांबद्दल बोलले गेले आहे. मूकप्राणी आणि त्या मनानी आकाराने लहान, वयोमान कमी असे असून देखील प्रत्येक जात आपल्या ला मदत करत असते सातत्याने, गेल्या अनेक पिढ्या, अनेक वर्ष सलग. 

घरात अगदी छोटासा मिठू जरी असला तरी घरचं वातावरणचं बदलून जातं. तो अगदी घरचा सदस्य असल्यासारखा असतो, राहतो. माझ्याकडे दोन पोपट होते म्हणून मी ते सगळं अनुभवलं आहे. 

मला दररोज पक्षीच साद घालून पहाटे जागं करतात. मी फारच भाग्यवान आहे कि आमच्या घरच्या आजूबाजूला अनेक बहुउपयोगी झाडे आहेत. त्यामुळे पक्षांची सकाळ संध्याकाळ शाळा भरते, विविध सण साजरे होतात, लग्न कार्य होतात, लग्न कार्याची लगबग अनुभवता येते, मग पिटुकले नवे पिल्लं जन्म घेतात आणि अत्यानंद देऊन जातात, परंपरा सुरु ठेवतात. माझ्या आजारपणात देखील मी आधी अनेक लेखात लिहिल्या परिमाणे पक्षांनी मला खूप साथ दिली. त्यांना कसं काय जाणवलं कुणास ठाऊक कि मला त्यांची अत्यंत गरज आहे ते. त्या छोट्याश्या जिवांना माझ्या डोळ्यातले ठरलेले पाणी दृष्टीस पडले म्हणजे महद आश्चर्यच. 

अश्या माझ्या सारख्या पक्षी प्रेमीला जर हे वाक्य "पक्षांनी कधीही गरिबांना एकत्र येऊ दिले नाही" वाचायला मिळालं वर्तमान पत्रात तर प्रचंड दुःख होणारचं ना? काय हे, लिहिणाऱ्याच्या जिभेला काही हाडं? असं कसं शक्य आहे. आणि हा मथळा वाचूनच मी इतकी अवाक झाले कि संपूर्ण बातमी वाचविशीच वाटली नाही.  पण मग  माझा छोटासा मेंदू मी वापरला आणि सद्य स्थितीचा विचार केला तर वाटलं कि हा लिहिणारा कदाचित राजकीय पक्ष्यांबद्दल बोलत असावा. आणि जर तसं असेल तर स्पष्ट लिहावं ना मग, हे काय पक्षांनी गरिबांना ... 

मी काही वार्ताहार नाही का त्या क्षेत्रातली तज्ञ् नाही पण इतकी साधी मूलभूत गोष्ट तर नक्कीच समजते मला. संदिग्ध किंवा अर्धवट का लिहायचं बरं? किंवा लोकांना समजेलच किंवा ते समजावून घेतीलच हे गृहित का धरायचं? ह्याला पत्रकारिता म्हणत नाहीत माझ्या दृष्टीने. आणि त्या वर ज्याने हा लेख छापण्यापूर्वी तपासाला असेल त्याचं काय? माझ्या मते एक नाही, दोन नाही, तीन किंवा जास्त तज्ज्ञांकडून लॆख / लिखित गेल्याशिवाय छापत नाहीत म्हणे? आश्चर्यच आहे.  

https://divyamarathi.bhaskar.com/news/what-is-the-significance-of-birds-in-our-lives-126871414.html

https://www.lokmat.com/maharashtra/importance-birds-biodiversity/

https://maharashtratimes.com/editorial/article/save-the-birds-save-the-humans/articleshow/74211269.cms

Ankur Dhama

 I learned for the first time that there are visually impaired runners who participate and win medals. In today's Times of India newspaper, I came across the news about the uniquely different athlete Ankur Dhama, who is a runner and winner of medals.

In the news article, it is mentioned that Ankur needs a buddy to run along with. It required a minimum of two months of practice to gel well with the feet of both runners. I was only aware of writer given to visually impaired students during written exams.

Being a tech-savvy person and exposed to Siri-like voice help, I feel that voice-enabled tech help is feasible in case of visually impaired runners. According to me, visually impaired individuals' hearing sense is the best. So if the entire route or running track is already fed in, then it's easily possible to run with tech support instead of humans. This is just a thought to share. I hope Siri or Alexa, like Techie, will prove to be better help as they support almost all local languages too.

अंकुर धामा

कालच्या वर्तमान पत्रात एक बातमी वाचून माझे डोळे उघडले आणि पाणावले देखील. अनेक विकलांगांनी आपल्या देशाची मान पुन्हा एकदा अभिमानाने उंच केली. अनेक खेळ गटात प्राविण्य मिळवले, पदकं पटकावली आणि हे सगळं अत्यंत चिकाटीने, कठिण परिस्थितीत, शारिरीक मर्यादा असतांना, प्रयत्नांची पराकाष्ठा करून. त्या सर्व खेळाडूंना, त्यांच्या स्व-प्रेरणेला, अपार कष्टांना, मेहेनतीला, त्यांच्या गुरुजनांना, कुटुंबाला माझा साष्टांग नमस्कार. 

अंकुर धामा हा एक धावपटू आहे. लहानपणी काही वर्षांचा असतांना त्याची दृष्टी गेली. त्याने धावण्याच्या शर्यतीत भाग घ्यायला सुरवात केली, पदकं मिळवली आणि त्यामुळे त्याला एक दिशा मिळाली.  आता आंतरराष्ट्रीय पातळीवर देखील त्याला बरेच सन्मान मिळत आहेत. एवढ्यातच त्याने अजून भरपूर पदकाची कमाई केली आणि त्या बद्दलची बातमी छापून आली होती कालच्या वर्तमानपत्रात जी माझ्या वाचनात आली. अंकुरला एका डोळस धावपटूने ह्या शर्यतीत मदत केली असं त्या दोघांचं छायाचित्र छापून आलेलं आहे. दोघे त्यात काही तरी पकडून आहेत, नाहीतर त्याशिवाय एकत्र पळणे शक्य नाहीच. बातमीत लिहिल्या प्रमाणे कमीत कमी सलग दोन महिने एकत्र सराव करावा लागतो म्हणे दोघांना तेव्हा कुठे दोघांच्या पायांची लय सांभाळली जाते, कोणालाही इजा होत नाही, दुखापत होत नाही. तो अंकुर सोबत पळणारा, साथ देणारा दिशादर्शक असतो, सोबती असतो, मार्गदर्शक असतो आणि जाणिवांचे भान असणारा आणि जपणारा असतो. अंकुर पूर्णपणे त्याच्या सांगण्यावर अवलंबून असतो आणि तशी पाऊले टाकतो, जिंकण्याच्या दिशेने, दृढविश्वासाने. 

मी ह्या आधी फक्त परीक्षेचे प्रश्नपत्रिका लिहायला मदतनीस एवढंच काय ते ऐकलं होतं, अंध व्यक्तींबद्दल. 

पण एका धावपटूला निस्वार्थ पणे मदत करणे, त्याच्या एवढीच, किंबहुना कणभर जास्त मेहेनत घेणे, पळणे, नियमित व्यायाम करणे, खाण्यापिण्यावर प्रचंड बंधने पाळणे, ध्यान करणे, अंकुर ला त्याच्यापेक्षा जास्त समजावून घेणे, कुठे कधी कसे वळायचे, खाली वर रस्त्यावर पळतांना कसे सांगायचे ह्याचे भान राखणे, आणि हे सर्व कुठल्याही पदकाची अपेक्षा न ठेवता, बाप रे अहो हि याही तर न संपणारीच आहे... माझ्या शब्दकोशात ह्या बद्दल शब्द नाहीतच. आणि ह्या साथीदाराला एक प्रचंड समाधान नक्की मिळत असेल, किंवा तो देखील एक खेळाडू असेल पण पदक शेवटी अंकुरलाच मिळणार. 

ह्या करता मला सुचलेला एक उपाय आणि एक तरणोपाय असा:

उपाय : (जो माझ्या हातात नाही किंवा सहज शक्य नाही) सरळ रस्ता / ट्रॅक बांधणे अश्या शर्यतींकरता 

तरणोपाय : (सहज शक्य आणि सध्या वेगळ्या पद्धतीने वापरात असलेला, ओळखीचा असा) आपली सिरी ताई, किंवा अलेक्सा मावशी मग कधी कामाला येणार? त्यांना रस्ते कसे वाचायचे हे ठाऊक आहे, ते समोरच्याला वैविध्य भाषेत कसे कळवायचे ते पण माहित आहे आणि ईअर-फोन / हेड-फोन / एअर-पॉड्स अश्या तावून सुलाखून निघालेल्या अनुभवी वस्तू देखील आहे. अशी तंत्रज्ञाची साथ मिळाली किंवा घेतली तर जास्त सोईचं होईल असा माझा अंदाज आहे. 

अर्थात मी ना धावते, ना मी कुठलीही क्रिडापटू आहे. पण तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात काम केलं आहे, ह्या अश्या वैविध्यतेने नटलेल्या गोष्टी माणसाचे जीवन सुकर करण्यासाठीच आहेत ह्या वर दृढ विश्वास आहे आणि संभवनीय आहे ह्याची खात्री आहे म्हणून मांडले माझे विचार येथे. प्रयोग करून बघायला काय हरकत आहे? शेवटी ते पिटुकला श्रवण यंत्र फक्त वापरून बघायचे आहे, आणि त्याला संपूर्ण रस्ता आधीच कळवायचा / फीड करायचा आहे, बास.  

विलंबचीत

कोणीतरी म्हटलं आहे ना कि माणूस हा आयुष्यभर विद्यार्थी असतो, शिकत असतो किंबहुना शिकायलाच हवे सातत्याने. आज नकळत तसे घडले माझ्यासोबत. मी एक नवीन शब्द शिकले माझ्या मातृभाषेतला. आणि त्यामुळे फारच वेगळं मस्त वाटतंय आज. 

बाकी देशातलं माहिती नाही पण आपल्या भारतीयांमधे बऱ्याचदा असं आढळून आलं आहे कि कामं पुढे ढकलली जातात. अर्थात असे करणारा वर्ग नगण्य असेल, पण अस्तित्वात आहेच. उद्या करू, नंतर बघू, आत्ता करायची काय गरज आहे, काही वेळाने केल्याने काय बिघडणार आहे ई. वाक्य ऐकायला मिळतात, कानावर पडतात. काहींच्या बाबतीत तर अशी ढकलाढकली प्रत्येक गोष्टीत नजरेस पडते. अगदी गळ्याशी आल्यावरचं पावलं उचलायची. असं का हे त्यांनाच ठाऊक. काही विद्यार्थी गृहपाठ किंवा कुठलेही शिक्षकांनी दिलेले काम, खूप आधी गृहपाठ देण्याची / सादर करण्याची तारीख कळवून देखील अगदी शेवटच्या घटकेला काम करायला सुरवात करतात. मग कधी इंटरनेट चालत नाही, नाही तर कधी डोकं / बोटं, ताप काय येतो आणि बरेच काही. 

बरेच जण कचेरीसाठी, मिटिंग करता, महाविद्यालयात जाण्यास इतके उशिरा घराबाहेर पडतात, दररोज कि ज्याचं नाव ते. मग काय जोरात गाडी चालवणं, रस्त्यावर गडबड करणं, कटकट, दुसऱ्याला दोष देणं, उशिरा पोचल्यामुळे राग आणि कारणं सांगणं... काय हे आणि कश्यासाठी. दररोज ची रोजनिशी पाळली तर  सगळं सुकर होतं. "उपचारांपेक्षा खबरदारी चांगली" नाही का? 

मी अनेक वर्ष शिक्षण क्षेत्रात काम केल्यामुळे बघितलं आणि अनुभवलं आहे कि अगदी शेवटची भरपूर मोठ्या गुणांची परीक्षा असली तरी देखील उशिरा पोचायचं, आणि ते देखील कसे तरी, धापा टाकत, चुरगलेले कपडे, अव्यवस्थित केस, संगणक मग सुरु होत नाही, समूहात काम करत असून दुसऱ्याकडे टीम मेंबर कडे काहीही नसतं ई. अवघड आहे. अर्थात टापटीप येणारे बोटावर मोजण्या इतके असतात देखील. 

हा काही उदाहरणावरून आणि काल झालेल्या चेंडू-बॉल + फळी-बॅट क्रिकेट च्या खेळात झालं तसं विलंबचीत होणं टाळणं सहज शक्य आहे, सर्वांच्या हातात आहे. वेळेला महत्व द्या. सगळी अवजारे तपासा आधीच, वेळेआधी हजर राहा नेहेमीच, तय्यारी ठेवा, शिस्त बाळगा सर्वांनी, प्रत्येक क्षेत्रात कितीही लहान किंवा मोठ्या पदावर गेलात तरी देखील.  

उपयोगी ताण आणि विस्तार

परवा अगदी सहज माझ्या चार डोळ्यांनी काही नाविन्यपूर्ण असे टिपले. माझ्या असंख्य मैत्रिणींपैकी एक जण मस्त लांब, सरळ, चमकते केस मिरवत होती. खूप म्हणजे खूपच छान दिसत होती ती, पाच एक वर्ष तरुण. वाखाणण्यासारखा बदल होता. मला खूप उत्साही वाटलं तिच्याकडे बघून. मग सहज माझ्या छोट्याश्या मेंदूला ताण दिल्यावर लक्षात आलं, कि हिचे केस तर दाट आणि कुरळे होते, साधारण / मध्यम लांबीचे. अर्थात ती पण पाच एक फूट उंचीची असल्यामुळे सध्याचे नवीन केस जरा जास्त लांब रुंद वाटत होते. म्हटलं हे नक्की काय आहे. तेव्हा समजलं कि हिने सरळ करून घेतलेत केस. कुरळे केस सरळ केले ताण देऊन, मशीन वापरून, उष्णतेमुळे विस्तारतात बरेचसे. अहाहा च. क्या बात है. कायापालट च होता तो. 

अगदी तसेच. आपण देखील आपल्या विचारांना, कृतींना, शिकण्याला, आत्मसात करायला किंवा अजून काही अत्यावश्यक बाबींना हवा तेवढा ताण दिला तर? फक्त विचार करा मंडळी कुठे पोचू आपण सर्व, काय काय पादाक्रांत करता येईल सहज अगदी नवीनतम गोष्टी अनुसरुन. नाही का? करून बघायला काय हरकत आहे. किंबहुना आपण सातत्याने करत असतोच. पण कधीतरी, कोणाला तरी एक ठेहेराव येऊ शकतो, साहजिक आहे. तेव्हा एक छोटासा प्रयत्न तर बनता है बॉस. नाही पटलं, आवडलं तर काहीच हरकत नाही. तसेही केस सुद्धा जर तात्पुरते, एका वेळेपुरते सरळ करून घेतले तर एका धुण्यानंतर तर ते मूळ पदावर येतातच. त्यामुळे chill आणि तो आवश्यक ताण द्याच मंडळी.  

That stretch

The other day, I suddenly observed one of my friends, at her middle age, flaunting her very long, shiny, straight hair. I was taken aback to see that awesome length, as I was recollecting her with a bumpy curly one of average length. Then I realised that current straightening practices made it possible. Curls, when they open up, become larger in length than the original. Those systematic stretches play an important role, as does, of course, consistent care.

Exactly. Let's stretch our limits too. This will not only help us shine bright, but we will also be fashionable, trendy, more presentable, and visible, as required. We are born with and learn the basics by observing and practicing a few things. But it's necessary to go with the flow sometimes or many times. So there is no harm in trying. Finally, if you opt for one-time straightening of the hair, after one wash, the hair will come back to its original shape and size. So chill and stretch.